ANA SAYFA

Konu Anlatımlı etkileşimli Eğitim:
Fiilimsiler, İsim-Fiil (Mastar), Sıfat-Fiil (Ortaç), Zarf Fiil (Bağ-Fiil, Ulaç),

1 / 20
  1. FİİLİMSİ (EYLEMSİ)

    Fiillere getirilen birtakım eklerle oluşturulan; fiillerin isim, sıfat, zarf şeklini yapan sözcüklere fiilimsi denir.

    Fiilimsiler, eylemden türeyen, ancak eylemin bütün özelliklerini göstermeyen sözcüklerdir. Bunlar bir fiil gibi olumsuz yapılabilir; ancak bir fiil gibi çekimlenemez.

    Örneğin; “silmek” fiilini “siliyorum” biçiminde çekimleyebiliriz; ama “silen” sıfat-fiilini “sileniyorum” biçiminde çekimleyemeyiz.

    Fiilimsiler, fiillere getirilen “fiilimsi ekleri” ile ortaya çıkarlar. Yani fiiller bazı ekler sayesinde fiilimsi olurlar. Bu ekler fiilden isim yapma ekleri olarak da bilinir ki bunlar eklendiği fiili isim soylu sözcük yaparak o sözcüğün cümlede “isim, sıfat ve zarf” görevinde kullanılmasını sağlarlar. (Fiilimsiler, fiilden isim yapma eki aldıkları için türemiş bir sözcük olarak kabul edilirler.)

    Özellikleri:

    Eylemlerden türetilir; eylem anlamını yitirmediklerinden mastar eki (-mek, -mak) alabilirler.
    Olumsuzluk eki (-me, -ma) alabilirler.
    Fiillerin aldığı “fiil çekim eklerini” yani şahıs ekleri, haber ve dilek kiplerini alamazlar.
    Yarım yargı bildirir, yan cümlecikte yüklem olurlar. Yan cümlecikte özne, tümleç gibi öğeler bulunabilir. Geçişli olanlar nesne de alabilirler.
    Cümlede ad soylu sözcük (ad, sıfat, zarf) gibi görev yaparlar.
    Fiilimsiler üçe ayrılır:

    İsim-Fiil (Mastar)
    Sıfat-Fiil (Ortaç)
    Zarf Fiil (Bağ-Fiil, Ulaç)

    Soru:Hangisinde fiilimsi kullanılmamıştır?

      Konuşacak bir şey kalmadı.
      Bildik insanlardı toplantıdakiler.
      Her sözüme itiraz etsen ne yazar.
      Beni araması gerekiyordu.
  2. “Hayatın ne olduğunu  anlayıp farkına varılmadan geçen güzel günlerin hasretiyle yanıp tutuşuyordu.”cümlesinde geçen altı çizili kelimelerden hangisi fiilimsi değildir?
      hasretiyle
      anlayıp
      varılmadan
      geçen
  3. Hangisi fiilimsilerin özelliklerinden değildir?
      Türemiş kelimelerdir.
      İsim, sıfat ya da zarf olabilirler.
      Fiil kök ya da gövdelerinden türer.
      Hiç biri çekim eki almaz.
  4. Aşağıdaki cümlelerin hangisinde fiilimsi yoktur?
      Sınavı kazanıp istediğim okula gideceğim.
      Öğle yemeği için evden bir şeyler getirdim.
      Herkesçe bilinen kitapları okuyorum.
      Kaybolmuş yıllarımı şimdi arıyorum.
  5. Cümlelerin hangisinde birden fazla fiilimsi vardır?
      Ağlayarak konuşan çocuğu seyrediyordu.
      Köye gideceğimiz zaman sana haber veririz.
      Öyle sinirliydi ki önüne geleni kırdı.
      Ufuklardan morarmış bulutlar sükun etti.
  6. 1. İSİM-FİİL (MASTAR)

    Fiillere getirilen “-ma, -me, -mak, -mek, -ış, -iş, -uş, -üş” ekleriyle yapılır. Bu ekleri, aklımızda daha kolay kalması için “-iş,-me,-mek” veya “-ma,-ış,-mak” şeklinde kodlayabiliriz. Bu ekler fillere gelerek onları cümle içinde “isim” yaparlar. İsim-fiiller, fiillerin isim gibi kullanılabilen şekilleridir.

    Örnek
    » Onunla tanışmayı ben de istiyorum.

    » Şiir okuyuşuna herkes hayran kaldı.

    » Balık tutmak bir yetenek işidir.

    » Evin her tarafını güzelce temizlemenizi istiyorum.

    » Bu köyden ayrılmak bana çok zor gelmişti.

    » Kitap kaplayışını beğendim.

    Yukarıdaki cümlelerde altı çizili sözcükler fiil değil, isim – fiildir. Dikkat ederseniz bunlar “kalem, saygı, ölüm” gibi tam bir isim değil, yapısında eylem anlamı taşıyan bir isimdir. Zaten böyle oldukları için bunlara isim-fiil diyoruz.

    Soru: Aşağıdakilerin hangisinde altı çizili sözcük isim-fiildir?

      Onu görünce mutlu oldum.
      Mutlaka çok çalışıp kazanmıştır.
      Hepimizi bakışı ile etkiledi.
      Akarsularda çevre kirliliğinden etkileniyor.
  7. Aşağıdaki cümlelerin hangisinde isim- fiil yoktur?
      Yarışmalardan sonra dinlenmek gerekir.
      Yoğun bir şekilde başlayan yağmur henüz dinmedi.
      Mesut ve mutlu yaşamak herkesin hakkıdır.
      Belirli zamanlarda kitap okumayı çok seviyorum.
  8. Cümlelerin hangisinde tamlananı isim-fiil olan, isim tamlaması kullanılmıştır?
      Çalışmanın önemini şimdi anladın mı?
      Geleceğin büyük insanları bunlar.
      Öğretmenin kitabını mı götürdün?
      Onun çalışmasını çok beğeniyorum.
  9. Hangisinde isim-fiil (mastar) kullanılmamıştır?
      Geziye gitmeyi çok istiyorum.
      Şiir okuyuşunu beğenmedim.
      Size gelmek, uzun uzun konuşmak istedim.
      Kayaların üzerine oturup denizi seyretti.
  10. 2. SIFAT-FİİL (ORTAÇ)

    Fiillere getirilen “-an, -en, -ası, -esi, -maz, -mez, -ar, -er, -dık, -dik, -duk, -dük, -acak, -ecek, -mış, -miş, -muş, -müş” ekleriyle yapılır. Bu ekleri, aklımızda daha kolay kalması için “-an,-ası,-mez,-ar,-dik,-ecek,-miş“ şeklinde kodlayabiliriz. Çoğu zaman sıfat görevinde kullanılırlar. Varlıkları niteledikleri için sıfat, yan cümlecik kurdukları için de fiil sayılan kelimelerdir.

    Örnek
    » Çalışan öğrenci derslerinde başarılı olur.
    sıfat-fiil    isim
    cümlesinde “çalış-” fiili “-an” sıfat – fiil ekini almıştır. Görüldüğü gibi “çalışan” sözcüğü “öğrenci” ismini anlamca tamamlamıştır. Yani sıfat görevinde kullanılmıştır. Dolayısıyla “çalışan” sözcüğü sıfat-fiildir.
    » Yaralanan yolcular hastaneye kaldırıldı.
    » Bu kırılası ellerinle mi vurdun minicik yavruya?
    » Dönülmez akşamın ufkundayız, vakit çok geç.
    » İnanılır bir olay değil yaşadığımız.
    » Akşama kadar aramadık yer bırakmamışlar.
    » Sararmış yapraklar her tarafı kaplamış.
    Yukarıdaki cümlelerde altı çizili sözcükler sıfat-fiildir.

    Örnek
    » Yakacak sıkıntısını bu yıl da çekeceğiz.
    » Dolmuş tıklım tıklımdı.
    cümlelerinde altı çizili sözcükler fiilimsi değildir. Fiilimsi özelliğini kaybetmiş, bir varlığa ad olmuştur. Hangi sözcüğün ad olup hanginin olmadığını anlamak için sözcüğü olumsuz yapmayı deneyebiliriz. Eğer sözcük “-ma, -me” olumsuzluk ekiyle olumsuz yapılabiliyorsa, fiil olma anlamı devam ediyor demektir ve bu yüzden sözcük sıfat – fiil olur. Ancak bu eklerle olumsuz yapılamıyorsa sözcük artık fiil anlamını tamamen kaybetmiş ve isim olmuştur. Yukarıdaki cümlelerde geçen “yakacak” sözcüğünü “yakmayacak” şekline getiremeyiz; “dolmuş” sözcüğünü de “dolmamış” şeklinde söyleyemeyiz.
    Bu durum sıfatlarla sıfat – fiillerin ayrılmasında da kullanılabilir:
    » Ağacın kırık dallarını kökünden kestik.”
    cümlesinde “kırık” sözcüğü sıfat – fiil değildir; çünkü biz bu sözcüğü “kırmayık” şeklinde olumsuz yapamayız. Ancak;
    » Ağacın kırılmış dallarını kökünden kestik.”
    cümlesindeki “kırılmış” sözcüğünü “kırılmamış” şeklinde olumsuz yapabiliriz. Öyleyse bu sözcük sıfat – fiildir.

    Bu durum sıfatlarla sıfat – fiillerin ayrılmasında da kullanılabilir:

    » Ağacın kırık dallarını kökünden kestik.”

    cümlesinde “kırık” sözcüğü sıfat – fiil değildir; çünkü biz bu sözcüğü “kırmayık” şeklinde olumsuz yapamayız. Ancak;

    » Ağacın kırılmış dallarını kökünden kestik.”

    cümlesindeki “kırılmış” sözcüğünü “kırılmamış” şeklinde olumsuz yapabiliriz. Öyleyse bu sözcük sıfat – fiildir.

    » Kimi zaman sıfat – fiiller çekimli fiillerle karıştırılabilir. Karıştırmamak için sözcüğün yüklem görevinde mi yoksa sıfat görevinde mi kullanıldığına bakmalıyız.

    Örnek
    » Tutmaz dizlerim birden düzeldi.   “-mez, -maz” =Sıfat Fiil Eki  (Sıfat görevinde)
    » Dedemin dizleri tutmaz.                 “-mez, -maz” = Geniş Zaman Kipinin  Olumsuzluk Eki  (Yüklem görevinde)
    » Koşar adımlarla yanıma geldi.     “-ar, -er” = Sıfat Fiil Eki  (Sıfat görevinde)
    » Her sabah mutlaka koşar.            “-ar, -er” = Geniş Zaman Kip Eki  (Yüklem görevinde)
    » Gelecek yıl şampiyonuz.                “-acak, -ecek” = Sıfat Fiil Eki  (Sıfat görevinde)
    » Seneye bize gelecek.                     ”-acak, -ecek” = Gelecek Zaman Kip Eki  (Yüklem görevinde)
    » Yırtılmış pantolon ile dışarı çıkma.    “-mış, -miş, -muş, -müş” = Sıfat Fiil Eki  (Sıfat görevinde)
    » En sevdiği pantolonu yırtılmış          “-mış, -miş, -muş, -müş” = Öğrenilen Geçmiş Zaman Kip Eki  (Yüklem görevinde)

    Örnek
    » Geziden dönen öğrenciler salona geçsin.
    cümlesinde “dönen” sıfat – fiili “öğrenciler” isminin sıfatı durumundadır.
    » Geziden dönenler salona geçsin.
    cümlesinde “öğrenciler” ismi düşmüş “dönen” sıfat – fiili ismin yerine geçmiştir ve adlaşmış sıfat olmuştur.

    Soru: ”Sanatçının hevesi hayatı boyunca karşı konulamayacak bir yoğunlukta sürmelidir.”  Cümlesindeki sıfat-fiil hangisidir?

      Hevesi
      Sürmelidir
      Yoğunlukta
      Konulamayacak
  11. Sıfat-fiil türeten eklerden biri de “-maz”ekidir .
    Altı çizili sözcüklerden hangisinde bu ek sıfat-fiil yapan ek görevinde değildir? 

      Onun bilinmez güçleri varmış.
      Senin tükenmez kalemlerini bana ver.
      Bu toplantılar çekilmez onsuz.
      Onun dedelerinden kalan sayılmaz serveti varmış.
  12. Aşağıdaki cümlelerde geçen sıfat- fiillerden hangisinde “kendi kendine olma” anlamı vardır?
      Yolda yürüyen kadına araba çarptı.
      Bu koşan çocuk seni de tanır.
      Uyuyan çocuğu rahatsız etmeyin.
      Uzayan saçlarını kestirmelisin.
  13. Fiilden türeyen, cümlede sıfat olarak kullanılan fiilimsilere sıfat-fiil denir. 
    Aşağıdakilerden hangisinde fiilimsi bu tanımı örneklemez?

      Bizi görür görmez geri döndüler.
      Onlara gelen konukları tanıdın mı?
      Geçmiş günleri ben de arıyorum.
      Burada da tanıdık insanlar vardı.
  14. Hangisinde altı çizili sözcük sıfat-fiil (ortaç) değildir?

       Çalışkan insanları ben de severim.
      Boşa harcanan zamana acırım.
      Onarılmış bir araba almışları.
      Onulmaz bir derde düşmüştü.
  15. 3. ZARF-FİİL (BAĞ-FİİL, ULAÇ)

    Fiillere getirilen “-ıp, -ip, -up, -üp, -arak, -erek, -ınca, -ince, -unca, -ünce, -dıkça, -dikçe, -dukça, -dükçe, (-tıkça…), -madan -meden, -a, -e, -alı, -eli, -ken…’ ekleriyle oluşturulan sözcüklerdir. Birleşik bir cümlede iki cümleyi bağladıkları için bağlaç; özne, nesne, tümleç aldıkları için fiil sayılan kelimelerdir. Bağ fiillere “ulaç” da denir. Çekim ekleri almazlar. Cümlede zarf olarak kullanılırlar.

    » Dereyi görmeden paçaları sıvama.
    » El, elin eşeğini türkü çağırarak arar.
    » Kol kesilirken parmak acımaz.
    » Çocuklar, konuşa konuşa yanımızdan geçtiler.
    » İçeri girer girmez konuşmaya başladı.
    » O mahalleden ayrılalı tam üç yıl olmuş.
    cümlelerinde altı çizili sözcükler zarf – fiildir.
    » Konuşarak halletmeliyiz bütün problemleri.
    » Küçükken güle oynaya okula giderdik.
    cümlelerinde “konuşarak” ve “güle oynaya” zarf-fiilleri, yükleme sorduğumuz “nasıl?” sorusunun karşılığıdır ve yüklemi “durum” bakımından etkilemiştir.

    » Sizinle İstanbul’a gelince görüşürüz.
    » Ders çalışırken uyuyakalmışım.
    cümlelerinde ise “gelince” ve “çalışırken” zarf-fiilleri, yükleme sorduğumuz “ne zaman?” sorusunun karşılığıdır ve  yüklemi “zaman” bakımından nitelemiştir.

    Soru: Aşağıdakilerin hangisinde bağ- fiil (ulaç) yoktur?
      Çocuk koşa koşa okula gitti.
      İpi çekince balık kaçtı.
      Bizi kapıda bırakıp geri döndü.
      Onunla görülecek hesabım var.
  16. Aşağıdaki cümlelerin hangisinde bağ-fiil vardır?
      Bana karşı gelince sinirlendim.
      Yananı Allah görür, dedi.
      Konuşmasına hayran oldum.
      Görecek günlerimiz var çocuklar.
  17. Hangisinde bağ fiil zaman anlamı vermektedir?
      Koyu kestane kabuk çatırdayarak birden ayrıldı.
      Göz alabildiğine uzanan tarlalar su içindeydi.
      Sen gidince zaman durdu sanmıştım.
      Çubuk belini döne döne tırmanıyorduk.
  18. Aşağıdaki cümlelerin hangisinde bağ-fiil vardır?
      Bana karşı çıkınca sinirlendim.
      Dökülmüş yaprakları topluyor.
      Kitap okumayı sevmiyor.
      Gelecek hafta köye gideceğiz.
  19. Aşağıdakilerin hangisinde bağ-fiil vardır?
      Yıkılası dünya bana zehir etti hayatı.
      Akacak akan damarda durmaz.
      İnsanları tanıdıkça daha çok seveceksin.
      Yaşamak için çalışmak zorundayız.
  20. ”Havada kokusunu duyduğum bir çiçektir. 
    Ahengi kulağımda kalmış bir şiir.”

    Yukarıdaki dizelerde aşağıdakilerden hangisi yoktur? 
      Fiilimsi
      Sıfat
      Fiil
      İsim